2200 Yıl Önce Dünyanın Etrafını Kim Ölçtü?

İskenderiye Kütüphanesi
Rate this post
İçindekiler
  1. Gnomon ya da Gnömön Nedir?
  2. Eratosthenes Dünyanın Çevresini Nasıl Ölçtü?
  3. Stadion Uzunluk Birimi Nedir?

Sanılanın aksine Eskil Çağda, dünyanın yuvarlak olduğu bir sır değildir. İbrani dinlerin gezegene hakim olmasıyla yadsınan ve Klasik Çağı sonlandırarak Orta Çağ Skolastizmini egemen kılan döneme kadar, dünyanın yuvarlak olduğu bilinmekteydi. Peki, dünyanın yuvarlak olduğunu hesaplayan ilk kişi kimdi ve bunu nasıl yapmıştı? Eratosthenes adındaki bir bilim insanı, Büyük İskender’in kendi büyüklüğünü dahi gölgede bırakmasını istediği bir şehir olan İskenderiye’de yaşamaktaydı. İskenderiye bu dönemde, Eskil Yunan uygarlığını yücelten dolaylı Sümer etkisi ve doğrudan Mısır etkisinin, Yunanistan coğrafyasına çağlayan gibi akmasını sağlayan bir şehir haline gelmiştir. Gelişmiş tarım topraklarıyla astronomi, inşaat ve takvim alanında ilerlemiş olan Mısır özekini, matematik ve geometri gibi bilimsel alanların yanı sıra şiir ve edebiyat alanında da gelişmişti. İskenderiye ise Helenistik Dönem Mısır’ındaki bu birikimi alıp, Yunan özekinine aktaran parıldaklardan birisiydi. Eratosthenes ise meşhur İskenderiye Kütüphanesinin (Hristiyan-Pagan savaşları sırasında bilim karşıtı İbrani Din taraftarlarınca yakılmıştır.) yöneticisiydi.  Bu makalemizde, Eratosthenes kimdir bunu çok iyi öğreneceksiniz.

Dönemin politik, ekonomik ve dini yanlarına fazlaca girmeden, Mısır Tanrılarının Yunan gibi giydirildiği ve Yunanların neden üstün olduğunun felsefede tartışıldığı bu çağda, bir adamın nasıl dünyanın yuvarlak olduğunu bulmakla kalmayıp bir de çevresini ölçtüğünü aktaracağız. Eratosthenes’in dünyanın çevresini ölçmek için kullandığı yöntem üç temel ögeye dayanmaktaydı. Birisi, geometri, diğeri Assuan şehri, diğeri ise gnomon adındaki bir araçtı.

Gnomon Nedir
Gnomon adı verilen araçla ölçüm gerçekleştirme biçimi yukarıdaki gibidir.

Gnomon ya da Gnömön Nedir?

Gnomon adı verilen araç, Yunanca’da “bilen ve ölçen” anlamına gelmekte olup gölgesiz bir araziye dikilmekte ve gölge uzunluğuna, yönüne göre de zamanın tahmin edilmesine yaramaktaydı. Bu araç aynı zamanda öğle vakti gölgesiz olduğundan hata yapmazdı, ayrıca öğleden hemen sonra gölge kuzeye düştüğü için de kişiye yön bilgisi de vermekteydi. Kış ve yaz ekinokslarını da tahmin etmeyi sağladığı için, takvim etkisi de bulunmaktaydı ancak Eskil Mısır’ın “Lunisolar Takvimi” buna gerek bırakmamıştır. 

Gnomon ya da gnömön, aynı zamanda güneşin yerden yüksekliğini daha doğrusu gökteki açısını ölçmeye de yaramaktaydı, böylece saat daha keskin ölçülebilmekteydi. Bunu yapmak için çubuğun yüksekliği ile gölgenin yüksekliği arasında dik açılı bir üçgen çizmek gerekmekteydi, gölge tarafındaki ve güneş tarafındaki üçgenlerin açıları karşılaştırılarak da güneşin konumu hesaplanabilmekteydi. 

Dünyanın Çevresi Hesabı
Dünyanın Çevresini ölçmek için kullanılan hesap ve konum noktaları.

Eratosthenes’in dünyanın çevresinin ölçüsünü ve şeklini ölçmek konusunda kullandığı Gnomon’un, bu işlevi ise ona yardımcı olan ikinci ögeden yani Assuan ya da Yunanca Syene Şehrinin coğrafi konumundan kaynaklanmaktaydı. İskenderiye’nin 40 km. güneyinde yer alan bu şehir, güneyde yer alan bu şehirde, yaz günlerinin dönüm vaktinde, öğlenleri güneş Gnomon ölçüsünde asla gölge vermemektedir. Güneşin, 40 km. güneyde olan bu şehirde hiç gölge vermemesi ve yaz gün dönümünde öğle vakitlerinde güneşin incelikle konumunun incelenmesine izin vermesi, Eratosthenes için bir fırsattı.

Eratosthenes Dünyanın Çevresini Nasıl Ölçtü?

Makalemizin bundan sonraki kısmı biraz daha geometri bilimi bilgisi içerecektir. Gnomon adlı araç, güneşin konumunu keşfetmek için kullanıldığında, düz çubuk üzerindeki gölge ve güneş yönündeki dik açılı üçgenlerin açı farkı, Eratosthenes için bir çıkış noktasıydı. İskenderiye Şehri, Assuan’ın 40 km. Kuzeyindeydi. Kendisi ise 21 Haziran’da yani yaz gün dönümünde, öğle vakti Assuan’da Gnomon ölçülerini almıştı. Ardından aynı tarihte İskenderiye’de yer alan Gnomon’un ölçülerini de aldı ve ikisini kıyasladı. İki şehrin Gnomon ölçümlerindeki dikey açı farklarını da orantıladı. Bu açı ise herhangi bir çember uzunluğunun sadece %2’si ya da 50’de 1’ydi. 

Peki bu ne demekti? Eratosthenes gibi pagan inanışlarının ortasında yaşayan bir dünya tasvirince sarılmış insan için büyüleyici bir bulguyu ifade ediyordu. Bu, dünyanın çevresinin, İskenderiye ve Assuan arasındaki uzaklığın 50 katı olduğu anlamına gelmekteydi. Eratosthenes’e göre iki şehir arasındaki uzaklık toplamda 800 km. idi. Böylece bu sayı 50 ile çarpıldığında, 40.000 Km. sonucuna ulaşılmakta ve dünyanın çevresi 75 km. hata ile hesaplanmış oluyordu. 

Eratosthenes Kimdir

İskenderiye Kütüphanesini kimin yaktığını öğrenmek için Matematikçi Hypatia hakkında araştırma yapınız.

75 Km’lik bu hata ise o dönemin koşullarından kaynaklanmaktaydı. İlk olarak Gnomon aracı keskin biçimde güneş doğrultusunun açısını vermemekteydi, dikey doğrultu açısı da haliyle şaşmaktaydı. Aynı zamanda Assuan ve İskenderiye şehirlerinin tamamen aynı çizgide olmayıp, Assuan’ın nispi anlamda güneyde olması da bir yanıltıcıydı. Diğeri ise iki şehir arasındaki uzaklığı o dönemde tamamen bilmenin bir yolunun da bulunmuyor olmasıydı. 

Stadion Uzunluk Birimi Nedir?

Eskil Yunanistan’da uzunluk birimi stadion’du. Yani bugünkü stadyum sözcüğünün kökeni… Stadion, 600 ayak yani adım demekti. Ancak adımlar standart değildi. Dünyanın çevresi ise Eratosthenes’e göre tam 250.000 yani çeyrek milyon çarpı 600 adımdı. Eratosthenes’in stadionlarını km cinsine dönüştürdüğümüzde ise genel standartlarda 40.000 km. sonucunu bulmaktayız. Bir göz kararı ölçüm yapılmış olunsa dahi, ortada gerçek bir bilimsel buluş olduğu da çağ özellikleri gereği ortadadır. Dünyanın yuvarlak olmasına gelir isek, gölge boyunun güneş açısı değiştikçe, güneyden kuzeye fark etmesi ve birisinde gölge boyunun daha hızlı değişmesi, dünyanın şeklini de ortaya koymaktaydı.

Bilim alanında büyük bir hizmet veren Eratosthenes’i bu bağlamda, Türk İnsanı da kendi ulusal amaçları için tanımalı ve dünya mirası olarak sahiplenmelidir.

Politik Deli
19 Aralık 2018

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir